November

1. "Into the Wild" của Jon Krakauer mà mình đã nhắc đến ở bài trước, đã được dịch ra tiếng Việt với nhan đề "Tìm trong hoang dã". Đọc bài giới thiệu mới biết Chris có gửi cho Ron Franz - ông bạn già 81 tuổi gặp trên hành trình của anh - một bức thư trong đó có đoạn như thế này:

"Có quá nhiều người sống nhàm chán nhưng họ vẫn không dám tiên phong đổi mới chỉ vì họ đã quen với một cuộc sống an toàn, tuân phục và bảo thủ; tất cả những điều đó có thể mang lại sự tĩnh tại trong trí óc, nhưng trên thực tế không có điều gì có khả năng gây hại cho tinh thần khám phá của con người hơn một tương lai yên ổn. Cốt lõi vô cùng cơ bản của tinh thần một con người là niềm đam mê phiêu lưu của anh ta, và do đó, sẽ không có niềm vui nào lớn hơn là những chân trời mới mở ra đến vô cùng, để mỗi ngày ta lại có thêm một vầng dương mới mẻ và khác lạ."

Dạo này mình nhàm quá mức, đến nỗi chính mình cũng thấy chán mình.

2. Lâu lắm mới lại gặp một bài viết của Hoàng Đạo Kính, một bài viết thú vị về "Chụp ảnh Kiến trúc". Có chê và có khen.

Chê, là chê cái sự vội vàng: 

"Tôi đồ rằng, ở thời xa xăm, khi máy ảnh còn là cỗ máy cồng kềnh đứng trên ba nhánh chân gỗ, khi chụp phải phủ chăn và miệng đếm lẩm bẩm hệt trò phù thủy, thì người ta mới cho ra những bức ảnh chụp kỹ lưỡng và chân phương, chụp không thể vội vàng.

Còn từ dạo chế ra cái máy ảnh đeo ngực, rồi máy ảnh kỹ thuật số, cung cách chụp như bắn súng liên thanh. Chụp ngay khi chỉ mới nhìn thấy. Chĩa ống kính ngay khi chưa nhận rõ. Đi nhanh, ăn nhanh, chụp nhanh.... Kiến trúc thì tĩnh tại. Hãy dừng lại, nhìn lâu, nhận ra, phát hiện rồi mới bấm máy, hỡi những ai chụp ảnh kiến trúc."

Lời kêu gọi của bác Kính phải áp dụng cho việc chụp ảnh nói chung, chứ không chỉ là kiến trúc đâu. Có ai đó đã nói, chụp ảnh chính là the art of seeing - nghệ thuật của sự thấy mà.

Còn khen, là khen anh Xuân Bình và anh Trọng Nhân: "Ngắm những bức ảnh của Xuân Bình và Trọng Nhân, hiện diện thường xuyên, nhận ra họ chẳng những đã chuyên nghiệp hoá trong việc chụp ảnh Nhà, họ đã thâm nhập vào và ngấm sâu cái sắc và cái vị của kiến trúc."

Ngấm, để biến những bức ảnh kiến trúc thành "bữa tiệc thứ hai, sau tác phẩm kiến trúc, cho con mắt người đời."

3. Mới chớm tháng Mười Một, và cũng đã chớm lạnh. Trời rất đẹp nhưng thời tiết thì rất khó chịu đối với cái mũi đã hỏng một nửa của mình. Buổi sáng, nhìn qua ô cửa, một khoảng trời xanh và cao, không một gợn mây, chợt muốn nghe lại November Sky của Yanni. Chẳng biết Yanni lấy cảm hứng từ bầu trời tháng Mười Một ở vùng đất nào, Hy Lạp hay là những nơi ông đã từng qua, nhưng nghe nhạc thấy rất hợp với trời Hà Nội. Tạm quên November Rain nhé.

   

La Casa & một định nghĩa về ngôi nhà

La Casa trong tiếng Ý có nghĩa là nhà. Và dưới đây là những gì mà một người khách đến thăm và cảm nhận được tại La Casa của một người Ý sống ở Hà Nội:

Valentina đã sống ở Hà Nội 16 năm. Chị bắt đầu gầy dựng La Casa cho mình ở đây, và gặp Martin, rồi lập gia đình, rồi có con cũng tại thành phố này. Có lẽ đó chính là lý do tại sao ngôi nhà mà Valentina đang ở lại có cảm giác đầm ấm thế, nó không chỉn chu như đa số nhà của những người nước ngoài đang sống và làm việc tại đây. Nó thoải mái một cách tự nhiên như nó vốn có, có lẽ bởi sự yên tâm về nơi chị đang ở, nơi chị gặp tình yêu của mình và lựa chọn việc ở lại đây xây dựng hạnh phúc và có lẽ đó chính là lý do chị coi Hà Nội là nhà, là La Casa. Ngôi nhà đẹp theo cách của một cuộc sống gia đình yên vui đầm ấm. Có thể sẽ có lúc ngôi nhà đinh tai nhức óc vì tiếng trẻ con, đồ đạc quăng bừa bãi. Nó không thực sự rộng rãi và sành điệu, cũng không trau chuốt cầu kỳ bởi nội thất bên trong nhưng nó vẫn là một ngôi nhà đẹp theo cảm xúc của tôi, bởi sự an bình và tươi sáng trong ngôi nhà đó.

Với một ngôi nhà, thế đã là quá đủ, còn cần gì hơn nữa?

Bút lực

Một ví dụ về bút lực.

Coi Nhà đẹp, tản mạn về nhà Việt

GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính

Nghèo dễ làm cho xây dựng khó trở thành kiến trúc
Giàu dễ làm cho kiến trúc trở nên phù phiếm

Nghèo mà có văn hoá, phong lưu
Giàu mà thiếu văn hoá, thực dụng
Thực dụng vô độ, tự biến thành cây khô

Nghèo lâu, giàu nhanh, dễ lẫn xa hoa với Đẹp và Sang
Chừng mực dẫn tới cái Đẹp, vô độ dẫn tới lố lăng

Để Giàu, mất vài năm, để Sang, mất vài đời
Giàu sang đặt bên nhau mà không song hành

Lạc hậu bóp nghẹt cả kiến trúc
Tân tiến quá, đánh mất tính nguyên sơ
Chuộng kỹ thuật quá, đánh mất tính tự nhiên
Tuyệt đối hoá sự hợp lý, đánh mất luôn phần hồn

Nhà không dựng từ móng từ cột
Nhà dựng từ nếp sống và quan niệm sống
Nếp sống Việt là nguồn gien của ngôi nhà Việt
Bản sắc kiến trúc nhà Việt bắt đầu từ nếp sống và cảm thụ Việt

Cái nghèo muôn thưở sản sinh cái Đẹp từ sự hợp lý của cái nghèo
Cái nghèo dẫn tới cái đẹp thô mộc
Bộ đồ nâu và căn nhà tre gỗ cùng một bản chất
Giữa căn nhà Việt và câu ca dao, nhận ra cái chung

Nhà Việt che mà không ngăn
Nhà Việt chia mà không cắt
Đồ vật không lấn át Người
Không gian trống mà không cần lấp đầy


Thời trước, cái sự đủ sát kề với sự thiếu
Thời nay, cái sự đủ sát kề với sự dư
Chớ biến nhà mình thành cửa hàng bách hoá

Ghế càng to, người càng bé

Nghệ thuật tổ chức chốn ở là sự biết nhốt và biết mở không gian, là sự bày đặt đồ vật không thừa không thiếu

ăn giản đơn, nhẹ bụng
Nhà ít đồ, nhẹ người
Tiện như ở khách sạn
Quen như ở nhà mình

Nhà sinh thái là nhà hô hấp
Nhà sinh thái là nhà gắn với địa chỉ

Con cháu kế thừa nếp nhà
Cộng đồng kế thừa đô thị

Ngót 10 năm coi, ngắm và đọc Nhà Đẹp. Không rõ, những người sinh thành và duy dưỡng nó đeo đuổi những gì. Ngấm ngầm nhận ra, văn hoá kiến trúc, thì phải.
Văn hoá kiến trúc là một trong những thứ cần nâng niu, cần vun đắp và truyền bá nhất, khi dân ta đang đến với sự khá giả, đất nước ta đang vươn tới sự thịnh vượng.
Văn hoá kiến trúc sản sinh nhà đẹp
Nhà đẹp là hoa trái của văn hoá kiến trúc

Tản mạn, vô đề, nhân lần lại những cuốn tạp chí Nhà Đẹp.
Hà Nội, đầu đông ấm áp lạ thường

Tháng 11 năm 2006

Bức Tường & Trung Nguyên

Bức Tường: Đó không phải là bức tường Berlin - một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của chiến tranh lạnh và đã sụp đổ vào đúng ngày sinh nhật lần thứ 12 của mình. Đó cũng không phải là siêu phẩm "The Wall" của Pink Floyd mà mình yêu thích và đã từng nghe đến mê muội & trầm cảm. Đó là ban nhạc Bức Tường - một trong những ban nhạc rock Việt hiếm hoi có được chỗ đứng sâu và rộng trong trái tim người yêu nhạc Việt Nam, và hơn thế nữa, còn có nhiều lần "đem chuông đi đánh xứ người".

Trung Nguyên: Đó không phải là Trung Nguyên trong truyện chưởng của Kim Dung - nơi các anh hùng hảo hán lang bạt kỳ hồ ngày đêm luyện chưởng, huynh đệ tương tàn & thể hiện nghĩa hiệp của bậc anh hùng. Đó là cà phê Trung Nguyên - chuỗi cửa hàng nhượng quyền cà phê  xuất hiện lần đầu ở Hà Nội cách đây đúng mười năm và sau đó bùng nổ thành một trong những ví dụ về nhượng quyền thành công nhất ở Việt Nam.

Vậy chúng có liên hệ gì với nhau mà lại cùng xuất hiện trong entry này? Ngoài việc cả Bức Tường & Trung Nguyên đều được biết đến rộng rãi và phát triển mạnh trong cùng một khoảng thời gian (1999-2006), mình không biết giữa hai cái tên này có mối liên hệ gì không? Mình không biết liệu Trần Lập có thích cà phê Trung Nguyên hay không (mặc dù biết chắc Trần Lập mê cà phê), và cũng không biết liệu Đặng Lê Nguyên Vũ có thích nhạc rock của Bức Tường hay không. Câu trả lời thật đơn giản: Cả hai có một điểm chung về năng lực sáng tạo & là hai cái tên được mình nghĩ đến nhiều nhất trong mấy ngày vừa rồi.

1. Khởi đầu với slogan Khơi nguồn sáng tạo, quả thật chính Trung Nguyên đã sáng tạo không ngừng để được như ngày hôm nay. Tuy nhiên, trước nhiều sức ép, Trung Nguyên cũng đã đang tự làm mới mình bằng việc khai trương một chuỗi cửa hàng cà phê Trung Nguyên theo mô hình nhượng quyền mới, với những hình ảnh mới. Slogan Khơi nguồn sáng tạo đã không còn được sử dụng, có lẽ nó đã hoàn thành sứ mệnh đưa Trung Nguyên đến với 64 tỉnh thành của Việt Nam & 37 quốc gia trên thế giới. Thay vào đó là một tuyên ngôn có lẽ dựa trên ý tưởng của networking: Nơi hội tụ những người đam mê và yêu cà phê, hay "Kết nối đam mê, Kết nối sáng tạo". Chỉ trong một tuần vừa qua, mình đã có dịp cà phê cà pháo ở cả hai quán đầu tiên theo kiểu này. Cả hai đều cực đẹp và sang trọng, không có bất kỳ một nét nào "xập xệ" như chuỗi cà phê trung nguyên cách đây 5-10 năm. Hình thức đã nâng cấp Trung Nguyên lên một tầm cao mới. 

Ở địa chỉ đầu tiên, 36 Điện Biên Phủ, mình bị ấn tượng bởi kiến trúc quán được thiết kế bởi Võ Trọng Nghĩa với bộ khung làm từ cây tầm vông, mái lợp kính & sàn lát đá chẻ. Toilet ở đây có lẽ được xếp hạng 4 sao và view cũng như địa thế của quán thì quả thực đáng mơ ước: cạnh Bộ Ngoại giao và đối diện Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Có lẽ ngoài mấy quán cóc vỉa hè cạnh khu vườn cỏ trước Lăng (nơi thường bán nước và bim bim cho trẻ con đi dạo Lăng Bác vào buổi tối) thì không còn quán nào tại Hà Nội có được một vị trí như vậy. Tường của quán được trang trí bằng những bức chân dung các vĩ nhân là tín đồ của cà phê, cùng với những phát biểu của họ về thứ thức uống mà họ yêu thích, trong đó có thể kể đến nhà soạn nhạc Bach, văn hào Balzac, Hoàng đế Bonaparte và Giáo hoàng Clement VIII. Giống như mọi quán xá khác, không gian của quán tràn ngập âm nhạc, nhưng đây không phải là những ca từ u uẩn của Trịnh Công Sơn với tiếng hát Khánh Ly, cũng không phải thứ nhạc vàng sến đặc của Sài Gòn trước năm 1975 và Hải ngoại sau này, cũng không phải thứ nhạc pop thị dân đang nhan nhản trong đời sống phố thị của Việt nam, mà nó là nhạc cổ điển - cổ điển chính hiệu chứ không phải thứ nhạc cổ điển đã được Richard Clayderman sửa sang lại cho dễ nghe vốn đang tràn ngập các quán cà phê khác. Đặc biệt & ấn tượng hơn, cái đồ vật để phát ra những âm thanh cổ điển đó lại là những bộ loa Tannoy - một trong những cái tên "hàng khủng" trong thế giới hi-end và cũng là cái tên mà mới nghe qua đã thấy cổ điển không kém gì thứ nhạc mà nó đang phát ra. Menu của quán cũng là một sáng tạo nữa: nó không phải là những quyển menu đóng bìa da sang trọng ở nhà hàng, khách sạn; cũng không phải như những tờ menu nguệch ngoạc ép plastic nhàu nát và cáu bẩn ở những quán hàng bình dân. Menu ở Trung Nguyên bây giờ xuất hiện dưới hình thức của một tờ báo ngày, như thể nó là một tờ Coffee Daily hay Coffee News vậy. Xen giữa những thức uống, giá rổ là những bài viết ngắn về cà phê, về Trung Nguyên và đủ thứ hầm bà lằng xung quanh cà phê. Có lẽ thứ kém sáng tạo nhất của quán này chính là cái logo mới của Trung Nguyên: Nhìn một cái đã ra ngay cái logo của Mini hay Benley, chỉ có điều chữ Mini hoặc chữ B trong vòng tròn đã được thay bằng hình một hạt cà phê đang toả sáng như mặt trời. Nhưng cho dù cái logo có kém sáng tạo thế nào chăng nữa, với chừng ấy thứ đang hiện diện ở 36 Điện Biên Phủ, quán này xứng đáng được như cái tên gắn trên tấm biển ở lối vào: Hội quán Sáng tạo Trung Nguyên.

Quán thứ hai là một dạng cà phê sách. Cà phê sách đã bắt đầu xuất hiện mấy năm gần đây. Sài Gòn có Phương Nam Book Càphê, hay hệ thống Ciáo café cũng đã kịp cho ra phiên bản cà phê sách đầu tiên. Ở Hà Nội có Intello trên đường Quốc Tử Giám cũng chạy theo dạng này, nhưng mình chưa kịp đến xem mặt mũi thế nào thì đã đóng cửa hoặc chuyển đi đâu mất mà mình không biết. Vậy nên cà phê sách Trung Nguyên là quán đầu tiên mình được lê la. Điểm độc nhất vô nhị là quán cà phê sách này nằm ngay ở tầng hầm của Thư viện Quốc gia Việt nam - một biểu tượng về sách vở, "thư phòng" của Việt Nam. Nhờ vào đó, dân nghiền cà phê đến 52 Hai Bà Trưng cũng có thể đọc được nhiều sách đang được lưu trữ tại đây mà không cần phải có thẻ thư viện. Tuy nhiên, cũng vì vị trí như vậy mà quán này không có view đẹp như ở 36 Điện Biên Phủ, nhưng độ sang trọng thì cũng không kém, trừ hai điểm dở là nhiều muỗi và Toilet thì hơi bất tiện do phải dùng chung với hệ thống toilet của thư viện ở tầng trên.

2. Lâu lắm không nghe Bức Tường, nhưng mấy ngày vừa rồi lại nhớ đến một sáng tác của nhóm này, bài Đường Đến Ngày Vinh Quang. Bình thường mình không chạy theo chủ nghĩa hô hào khẩu hiệu, nhưng quả thật lyrics của bài này quá hợp với bối cảnh hiện tại, hợp như lạc rang &rượu trong slogan "Quá hợp với rượu" in trên gói lạc rang tại chuỗi nhà hàng Xalộ 4. Hợp đến mức mình phải buộc lòng chép lại ở đây.

ĐƯỜNG ĐẾN NGÀY VINH QUANG 

Cùng trèo lên đỉnh núi cao vời vợi 
Ðể ta khắc tên mình trên đời 
Dù ta biết gian nan đang chờ đón 
Một trái tim vẫn âm thầm 
Ta bước đi hướng tới muôn vì sao 

Chặng đường nào trải bước trên hoa hồng 
Bàn chân cũng thấm đau vì những mũi gai 
Ðường vinh quang đi qua muôn ngàn sóng gió 
Lời hứa ghi trong tim mình 
Vẫn bước đi hiên ngang đầu ngẩng cao 

bridge 
Và con tim ta đã ước ng*yện cùng nhau vai kề vai 
Niềm vinh quang ta chia sẻ cùng nhau 

Ngày đó, ngày đó sẽ không xa xôi 
Và chúng ta là người chiến thắng 
Và ta biết dẫu lắm thác ghềnh cheo leo trên đường xa 
Vượt gian nan ta vươn tới những đỉnh cao 

Ngày đó, ngày đó sẽ không xa xôi 
Và chúng ta là người chiến thắng 
Ðường đến những ngày vinh quang không còn xa 
Dù khó khăn vẫn còn 

Và mặt trời rực sáng trên cao vời 
Ban sức sống huy hoàng khắp muôn nơi 
Cài vinh quang lên vai những người chiến thắng 
Khoảnh khắc ghi trong tim hồng
Bao khó khăn ta cũng sẽ vượt qua ./.

Ngõ phố người đời

Ngõ phố người đời là tên tập sách mới nhất của GS.TS, kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính vừa được Nhà xuất bản Văn Học ấn hành.

Tập sách tập hợp những tản văn về quê, về phố, về nhà Việt, về nguồn cội và di sản... thấm đẫm hồn Việt và kiến văn sâu sắc của một "nhà văn hóa - kiến trúc": Hà Nội quen thân, Nghĩ về Đà Lạt, Tản mạn về nhà Việt, Đô thị cho muôn đời, Phải quay mặt về với nông dân, Đừng quá sợ đánh mất bản sắc dân tộc, Tuyên ngôn kiến trúc VN thế kỷ 21...

"Viết mà như nói. Nói mà như mở lòng. Chữ, say mà không rượu. Tâm, thiền mà không nhập...", những lời tác giả viết về kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện cũng là cái chất, cái duyên của bút lực tài hoa nơi ông, để làm nên một quyển sách thú vị.

Buổi giới thiệu sách Ngõ phố người đời do tạp chí Kiến Trúc Nhà đẹp tổ chức diễn ra lúc 18g30 ngày 24-5 tại nhà hàng Blue Ginger (37 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Q.1, TP.HCM).

Ngõ phố người đời, có gì?

TTO - Dân tộc nào đó ngày nay bỗng dưng tự hào tiền nhân để lại những công trình kỳ vĩ xây lên bằng sinh mạng (chết) của ngàn - vạn - triệu dân lành, thì đất nước Việt Nam này may mắn không có những công trình ấy. 

Khái quát về hình hài quá vãng của thủ đô ta, vị kiến trúc sư này gói gọn: "Trên thân mình Hà Nội không hiện rõ dấu ấn của bàn tay vương quyền độc đoán...". Ông truyền cho người ta niềm tin yêu, nỗi nhung nhớ về đặc tính (giá trị) hồn hậu của đô thị Việt, đô thị đích thị của nền văn minh lúa nước, ấy là thứ nguồn mạch luôn biết lượng sức và bao dung, "bình dị, thô mộc, thân quen, như một dòng chảy chan hòa...". 

Trong thời buổi đảo điên, đời sống kim - tiền tuôn chảy nhầy nhụa thực dụng, cái gì cũng nhắm mắt nhắm mũi, lai căng, học đòi "hoành tráng" (dù không đủ nội lực), ông sợ rồi sẽ tạo ra những đô thị "khùng". Để khỏi "khùng", ông đeo bám nhắc nhớ về sức sống điềm tĩnh, "sống chậm" mà bền bỉ, cảm thông, "tự giải thoát" của ông cha, được định vị như một triết lý. 

Phố Việt đẹp, nồng nàn và thiêng liêng không chỉ nơi những khách sạn kiêu kỳ, dãy phố xa hoa, ngập tràn xe hơi đời mới, mà muôn năm nay đã ở ngay "kẻ gồng gánh tào phớ, bắp luộc, rau dưa xiêu vẹo bước qua". Sự mộc mạc và hồn hậu đó cha ông cũng không ngờ có ngày (như hôm nay) con cháu huy động tất thảy để kinh doanh (làm du lịch), như những làng cổ Đường Lâm (Hà Tây), Thổ Hà (Bắc Giang); Hội An (Quảng Nam), Huế, Đà Lạt; những đình làng, ngôi chùa, cây đa, bến sông hay chỉ như cái ngõ bé nhỏ Ngọc Khánh hiền lành của Hà Nội... Nên "cái gì xây dựng hôm nay không để lạc hậu... ngay hôm nay". 

Cái gì xây dựng hôm nay không để thế hệ tiếp theo phá bỏ. "Những gì bày ra trong cuốn Ngõ phố người đời hiện lên một tình yêu nồng nàn, thấu hiểu đến tận cùng với di sản kiến trúc/đô thị đất nước của tác giả (ông là GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính). 

Ông ngồi chờ mong những cái mới (đô thị và công trình kiến trúc) của thời đại sẽ được tạo ra cùng lúc lại ôm đầy lo lắng về hiện trạng ngược đãi (và bóc lột) nhỡn tiền ở khắp nơi với di sản kia của cha ông để lại, bởi lối quản lý/ứng xử/khai thác thiếu hiểu biết và thực dụng. Viết về sự xem mặt bằng và địa ốc là cao cả, phố phường khắp nơi đều hóa "chợ", còn cây xanh, kể cả cây cổ thụ, bị xem nhẹ, ông bày tỏ "nó cũng là da thịt"!

Ông như thách đố khi chỉ ra: "Mọi sự tăng trưởng, tiến bộ... thể hiện trước tiên và rõ nhất là ở các đô thị".

Tản mạn, rong rêu về đô thị, kiến trúc, ông viết bằng một thứ văn chương lịch lãm, phong lưu theo kiểu Việt (mộc, tinh tế), đọc cứ thấy bàng bạc. Văn vẻ nhẹ nhàng, chỉ toàn "gợi", "nhắc nhớ" (nếu rảnh), nhưng đọc nhiều khi cứ đau lòng, chua xót, nhiều người sẽ thấy "liên lụy", thậm chí hổ thẹn. Phố xá ta ngày nay quá nhiều người có nhà to, sắm xe hơi, sở hữu nhiều cổ phiếu, nhưng vẫn không thể trở thành... thị dân. 

Vị kiến trúc sư họ Hoàng Đạo bất thần như tài hoa hơn cả người cha (cụ Hoàng Đạo Thúy) ngày nào khi chỉ ra: Nghèo lâu, giàu nhanh dễ dẫn tới xa hoa/ Nghèo mà có văn hóa, phong lưu/ Giàu mà thiếu văn hóa, thực dụng/Thực dụng... tự biến thành cây khô. Sách cứ như một cuốn thơ... "triết lý về đô thị" dành cho từng người ở phố và cả cho mọi vị đứng đầu thành phố nào đó ở ta bây giờ.

NGUYỄN HÀNG TÌNH